Linux Temel Komutlar

Linux/UNIX isletim sistemini asağıdaki gibi bir tür piramit olarak değerlendirebiliriz. Piramidin en alt kısmı islemci, bellek, sabit disk gibi fiziksel parçalardan (hardware) oluşur. Fiziksel parçaların üzerinde Linux/UNIX işletim sistemi çalışır. İşletim sisteminin görevi fiziksel parçaları kontrollü bir şekilde çalıstırmasının yanında, çalışan diğer bütün programlar için sistem çağrıları (system calls) ara yüzeyi sağlamaktır. Sistem çağrıları kullanıcıya dosya, süreç (process) ve diğer kaynakları oluşturma ve onlar üzerinde işlem yapma imkanını sağlar.

1-Dosya Sistemi ve Yapısı

Dosya, çevre bellek üzerinde (disk, disket, CD vb.), kendisine bir isim verilmiş olan bağımsız bir bilgi grubudur. Linux’ta bir dosya, ismi ve bulunduğu dizin ile belirlenir.Dizin kavramı ise bildiğiniz gibi, disk içinde belirli bir isimle tanımlanmış disk bölgesi anlamındadır. Bu konulara yeni başlayanlar genellikle dosya ve dizin kavramını karıştırırlar. Bir dizin içerisinde çok sayıda dizin ve dosya bulunabilir fakat dosya içerisinde dizin bulunmaz.
En Sık Karşılaşacağınız Dosya Türleri
Bilgisayar ortamında çok çeşitli tipte dosyalarla karşılaşmak söz konusudur. Bunlardan enyaygın olarak karşılaşılabilecek olanları aşağıdaki sınıflarda toplamak mümkündür.
1) Sistem Dosyaları
Bunlar bilgisayar sisteminin işletimi ile ilgili dosyalarıdır. Genellikle bu tür dosyalar Linux işletim sisteminin okuyarak sistem işletimi için kullandığı metin tipinde dosyalardır. Linux sistem sorumlusu bu tür sistem dosyalarının güncellenmesinden sorumludur. Örneğin sisteme yeni bir kullanıcı eklense ya da sistemden yani bir kullanıcı çıksa kullanıcı sistem dosyasının güncellenmesi gerekir.
2) Kullanıcı Veri Dosyaları
Bu tip dosyalar, linux işletim sistemini kullanan kullanıcıların oluşturduğu ya da güncellediği dosyalardır. Bunlarda metin tipi dosyalardır. Sayısal ya da alfabetik bilgi içerir.
3) Çalıştırılabilir(Executable) Dosyalar
Bu tip dosyalar ise, bilgisayar da doğrudan doğruya çalıştırılabilecek komut içerirler. Belirli amaç için oluşturulmuş komut kümesine program adı veriyoruz.Çalıştırılabilir dosyalar bu anlamda program dosyalarıdır. Bunların oluşturulması ya da üzerinde değişiklik yapılması özel yazılım ürünleri sayesinde mümkündür.Linux dizin yapısı, hiyerarşik düzendedir. En tepede “/” ile gösterilen kök dizin (root) vardır,diğer tüm dizin ve dosyalar bunun altındadır. Bu dosyalardan önemli olanlara bir göz atalım:
(/)Kök Dizini içinde
/bin Temel komut binary dosyaları.
/boot Sistemin boot edilmesi için gerekli değişmez veriler.
/dev Cihazların bulunduğu dosyalar.
/etc Local sistemimiz için gerekli sistem dosyaları.
/home Kullanıcı dizinleri.
/lib Paylaştırılmış kütüphaneler.
/mnt Geçici bağlantı noktası.
/proc Dosya Sisteminin Process (işlem) bilgileri.
/root ‘root’ kullanıcısının kök dizini./td>
/sbin Önemli sistem çalıştırılabilir dosyaları.
/tmp Geçici saklama alanı.
/usr İkincil ana hiyerarşi (uygulama programlarını içerir)
/var Değişken veri bölgesi.
Komut Satırı Kısayol Tuşları:

Komut Satırı Kısayol Tuşları

<Ctrl><Alt><F1> Bir sonraki terminale geçmektedir. Birçok Linux dağıtımı açılışla birlikte altı standart terminal açar. Bunlar tamamen birbirinden bağımsızdırlar ve eş zamanlı çalışırlar. Yani birinde bir işlem yapılmaya devam ederken bir diğerine geçip başka bir işleme başlayabilirsiniz.
Ctrl + Alt + F7 Daha önceden açmış olduğunuz sonra CTRL + Alt + F1 ile çıktığınız X oturumuna geri döner. Burada önemli nokta bunun altı konsollu bir sistemde geçerli olmasıdır. Eğer sisteminizde dört konsol varsa büyük ihtimalle bu işin tuşu F7 değil F5 olacaktır.
Ctrl + Alt + Fn (n=7-12) n numaralı X terminaline geçer. Birden fazla X kullanmak mümkün olduğu için bunlar arasında geçiş yapabilirsiniz.
tty Bu komutu yazdığınız terminalin ismini bildirir.
Tab (sekme) Yazmakta olduğunuz komutu tamamlar (text terminalde). Mesela README dosyasını okutmak için more RE yazıp TAB’a basarsanız o anda bulunduğunu dizindeki RE ile başlayan dosyaların listesini görürsünüz, eğer tek dosya varsa satır tamamlanır. Aynı şey komut isimleri için de geçerlidir, bas yazıp taba bastığınızda hemen basename diye komutun tamamlandığını görürsünüz <Yukarı-aşağı ok> Daha önceden girilmiş komutlar arasında gidip gelmenizi sağlar
Shift + PgUp Terminal çıktısında ileri geri hareket etmenizi sağlar (ekrandan çıkmış olan yazıları görmek vs.)
Ctrl + Alt + (+) (X de) Bir sonraki ekran çözünürlüğüne geçmenizi sağlar. Tanımlı modlar /etc/X11/XF86Config dosyasında durmaktadır. En büyük ekran modu Virtual Screen boyutunu tanımlar.
Ctrl + Alt + BkSpc (X de) Her şeyi iptal edip X’den çıkmanızı sağlar.
Ctrl + Alt + Del Sistemi kapatıp reboot (baştan başlatmak) etmek anlamına gelir. Konsoldaki shutdown (kapat) komutu gibi davranır. Reset (Sıfırlama) tuşuna basmayıp bunu tercih etmeniz gerekir.
Ctrl + C Mevcut komutu durdur. Genelde konsoldaki basit komutlar için kullanılır.
Ctrl + D Eğer sizden girdi kabul eden bir konsol komutundaysanız dosya sonu (EOF) yollar, promptaysanız logout olursunuz. O yüzden iki defa basmayın.
Ctrl + S Terminale olan çıkışı durdurur
Ctrl + Q Terminale olan çıkışa devam eder.
Ctrl + Z Çalışmakta olan komutu arka plana gönderir.
exit Konsoldan çıkar.
reset Konsol bir şekilde saçma sapan karakterler basıyorsa (genelde binary bir dosyayı ekrana çıkışa gönderdiğinizde olur) düzeltmeye yarar <ctrl>x konsolda bir işe yaramaz ama Matrix’te nedense Neo kullanıyordu. Neyse orda da bir işe yaramamıştı, sanırız Neo da Linux kullanıyor.
Farenin orta tuşu Genelde bir başka pencerede seçilmiş bir yazıyı paste etmeye (yapıştırmaya) yarar. Burada dikkat edilecek nokta Linux altında (KDE ve bazı özel programların istisnası ile) kopyala+yapıştır işleminin Windows’tan farklı olmasıdır. Bir yazıyı seçerseniz, o seçili olduğu sürece yapıştırılabilir olur (bir kez paste edildikten sonra zaten bufferda kalır) yani bir kopyalama emri vermeniz gerekmez, seçip yapıştıracağınız yere gidip orta tuşa basmanız yeter. Konsolda kullanılabilmesi için gpm çalışıyor olması gerekir
Shift + Insert Yapıştırma işlemini klavyeden yapar.

Temel Linux Komutları

Bilgi Edinme Komutları

KOMUT (KOMUT SATIRINDA YAZILIŞI) AÇIKLAMA
pwd Bulunduğunuz dizinin ismini verir.
hostname Makinanın konak ismini verir.
whoami Sisteme giriş yaparken yazdığınız kullanıcı isminizi verir.
id [kullanıcı_ismi] Kullanıcının kullanıcı kimliği, birincil grup kimliği ve üyesi olduğu grupları gösterir.
date Sistem tarihi göstermek ya da değiştirmek için kullanılır.Tarihin yerele özgü gösterimle basılmasını isterseniz date +%c yazın. Örneğin “tr_TR” yereli için sadece date komutu Prş Eki 23 21:31:06 EEST 2003 basarken date +%c komutu Prş 23 Eki 2003 21:31:19 EEST basar.date 102321322003 komutu sistem tarihini Prş Eki 23 21:32:00EEST 2003 yapar.Donanım saatini değiştirmek için setclock komutunu kullanmanız gerekir.
time Belli bir komutun işlemini bitirmesinin ne kadar süre tuttuğunu gösterir. Örneğin, bir dizinin listelenme süresini time ls ile öğrenebilirsiniz.
who O an sistemde bulunan kullanıcıların kullanıcı isimlerini, hangi uçbirimlerde çalıştıklarını ve sisteme giriş tarih ve saatlerini gösterir.
finger [kullanıcı_ismi] Belli bir kullanıcı hakkındaki bilgi verir.
last Sisteme en son giriş yapmış kullanıcıların bugünden geriye doğru listesi.
more more sayesinde sayfa sayfa okuyabilirsiniz.
uptime Makinanın ne kadar süredir açık olduğu bilgisini verir.
ps Kullanıcının kullandığı uçbirimde çalıştırmakta olduğu komutların ve süreçlerin listesi.
more Sistemin açılışından beri çalışmakta olan bütün süreçlerin listesi.
top Temel sistem durumu, çalışmakta olan süreçler ne kadar bellek/işlemci kullandıkları vs.
uname -a Sistem hakkında çekirdek sürümünü, işlemci türü gibi bilgiler.
free Bellek kullanımını gösterir.
df -h Bağlı sabit disk bölümlerinin doluluk oranlarını gösterir.
du -sk [dizin] Belirtilen dizin in (belirtilmezse bulunduğunuz dizinin) içeriğinin diskte kapladığı alanın kB cinsinden boyutunu verir.
cat /proc/interrupts Çekirdek tarafından tanımlanmış sistem kesmelerinin listesi.
cat /proc/version Linux çekirdeğinin sürüm bilgileri.
cat /proc/filesystems Çekirdekte tanımlı kullanılabilecek dosya sistemlerinin listesi.
cat /etc/printcap Yazıcıların düzeni.
lsmod Yüklü çekirdek modüllerinin listesi.
set, declare, export Üçü de kabukta tanımlı ortam değişkenlerinin listesini verir. Tümünü (miras alınanlar dahil) sadece declare verir.
echo $PATH – PATH ortam değişkeninin değerini gösterir. PATH, kullanıcı tarafından çalıştırılabilecek yazılımların aranacakları yerleri kabuğa bildirmek için kullanılır.
more Sistem açılışından itibaren çekirdek tarafından üretilen iletiler. Bu iletiler /proc/kmsg dosyasında bulunur ve dmesg komutu sadece tampondaki son iletileri gösterir.

Genel amaçlı komutlar

  • help Kabuk komutlarının listesini gösterir. Bu komutların herbiri için help komut_ismi komutu ile yardım alabilirsiniz.
  • komut_ismi –help Söz konusu komut ile ilgili yardım iletisi basar (varsa).
  • man başlık Sistemdeki kılavuz (man) dosyaları. Bir komut hakkında olabildiği gibi bir dosya ya da bir işlev hakkında da olabilir.
  • apropos başlık söz konusu başlıkla ilgisi olan komutların listesi.
  • ls O an bulunulan dizinin içeriğini listeler.
  • ls -al | more O an bulunulan dizindeki bütün dosyaları gösterir (. ile başlayan gizli dosyaları da) Komut burada more komutuna yönlendirilmiştir, bu sayede çıktının bir ekrandanfazla olması durumunda bir ekranlık çıktıdan sonra devamını göstermek için bir tuşa basmanız gerekir.
  • cd dizin dizin dizinine geçilir; dizin verilmezse ev dizinine geçilir.
  • cp kaynak hedef Bir yerdeki dosya ya da dizinleri başka bir yere kopyalamak içindir. Unix’lerde genelde bu tür komutlarda her zaman kaynak önce hedef sonra yazılır.
  • mcopy kaynak hedef DOS’tan Unix’e ya da tersine (disketi bağlamanız şart değil) bir dosyayı başka bir yere kopyalar.Aynı mantıkta çalışan mdir,mcd,mren,mmove,mdel,mmd,mrd,mformat gibi komutlar da vardır.
  • ln hedef [isim] Sözkonusu hedef e sabit bağ oluşturur. Sözkonusu dosyalar iki yerde de var gibi gözükür, herhangibir değişiklik diğerini de etkiler,biri silindiğinde diğeri kalır. Sabit bağların kısıtlamaları, bağ dosyası ile asıl dosyanın aynı dosya sistemi içinde olması gerekliliği ve
  • dizinlerle özel dosyalara sabit bağ verilememesidir.
  • ln -s hedef [isim] hedef ‘e bir sembolik bağ dosyası (isim verilmezse hedef ile aynı isimde) oluşturur.
  • Sembolik bağda hedef ‘in nerede bulunacağının bilgisi vardır. Sembolik bağlar dizinler için de kullanılabilir. Tek sorunu hedef silindiğinde bağ bozulmuş olur.
  • rm dosya … Verilen dosya ları siler. Sileceğiniz dosyanın sahibi olmanız gerekir.
  • mkdir]] dizin dizin dizinini oluşturur.
  • rmdir]] dizin … Belirtilen dizin ‘ler boşsa silinir.
  • rm -r dosya … Dosya ve dizinleri ve dizinlerin içindeki dizinleri ardarda siler. Root olarak kullanırken dikkat edin, çünkü herşeyi silebilirsiniz!.
  • cat dosya | more Bir dosyayı sayfa sayfa görüntülemek için kullanılır.
  • less dosya Önceki komuta eşdeğerdir, biraz daha fazla özellikleri vardır
  • vim]] dosya Bir metin dosyasını düzenlemek için kullanılır. Aynı türden nano, joe, mcedit gibi metin düzenleyicileri de kullanabilirsiniz, ancak vim ile UTF-8 kodlu metinleri de düzenleyebilirsiniz. Diğerleri bunu yapamaz.
  • find]] / -name “dosya” dosya adlı dosyayı en üst dizinden itibaren aramaya başlar. Dosya ismi,ve&nbsp gibi arama karakterleri de içerebilir. Örneğin benim sistemimde “fazlames” dizgesi ile fazlamesai.net.txt ve fazlamesai.org.txt dosyaları bulunuyor.
  • locate]] dosyaismi find gibidir, fakat düzenli olarak oluşturulan bir veritabanına bağlıdır, sistemdeki son değişikliklerden haberi olmayabilir.
  • touch deneme.txt ‘deneme’ isimli dosyanın oluşturulma ve düzenleme tarih bilgilerini şu anki tarihe değiştirir. Eğer böyle bir dosya yoksa sıfır bayt uzunluğunda deneme.txt isimli dosya oluşturur.
  • xinit Pencere yöneticisi olmayan bir X oturumu açar.
  • startx Pencere yöneticili bir X oturumu açar. DOS’daki win komutu gibidir.
  • startx –:1 1 numaralı ekranda X oturumu açar, ilk ekran 0 dır ve komut için öntanımlıdır. Ekranlar arasında <Ctrl><Alt><F7-F8 …> ile geçiş yapabilirsiniz.
  • xterm Basit bir X uçbirimi açar. Daha hafif sürümleri (rxvt, aterm, eterm gibi) bulunur ve tercih edilir.
  • shutdown -h now Sistemi durdurur. ATX sistemlerde ayrıca makinayı kapatır.
  • halt shutdown -h now ile aynıdır. Sistemi durdurur.
  • reboot shutdown -r now ile aynıdır. Sistemi yeniden başlatır.

Dosya sıkıştırma ve açma komutları

  • gzip -9 dosya Belirtilen dosya yı en iyi şekilde sıkıştırır ve dosya.gz haline getirir.
  • bzip2 dosya Belirtilen dosya yı en iyi şekilde sıkıştırır ve dosya.bz2 haline getirir. Çoğunlukla gzip’den daha iyi sıkıştırır.
  • gunzip dosya.gz gzip ile sıkıştırılmış dosya.gz dosyasını dosya olarak açar.
  • bunzip2 dosya.bz2 bzip2 ile sıkıştırılmış dosya.bz2 dosyasını dosya olarak açar.
  • tar -xvf arsiv.tar İsmi arsiv.tar gibi belirtilen (sıkıştırılmamış) arşiv dosyasını bulunulan dizine açar.
  • tar -zxvf arsiv.tar.gz İsmi arsiv.tar.gz gibi belirtilen sıkıştırılmış arşiv dosyasını bulunulan dizine açar. Dosya uzantısı .tar.gz
  • olan dosyalardan başka .tgz olan dosyaları da açar.
  • tar -zxvf arsiv.tar.gz -C dizin Sıkıştırılmış arşiv dosyasını belirtilen dizine açar.
  • tar -jxvf arsiv.tar.bz2 -C dizin Bzip2 ile sıkıştırılmış arşiv dosyasını belirtilen dizin e açar. (Eski sürümlerde -Ixvf kullanılırdı.)
  • tar -zcvf arsiv.tar.gz dizin1 dizin2 … dosya1 dosya2 … Belirtilen dizin ve/veya dosya ları arsiv.tar dosyası haline getirir ve ardından gzip ile sıkıştırıp arsiv.tar.gz haline getirir.
  • unzip arsiv.zip -d dizin arsiv.zip zip arşivini belirtilen dizin e açar.
  • unarj e arsiv.arj arsiv.arj arj arşivini açar.
  • uudecode -o hedef kaynak uuencode ile kodlanmış (genelde eposta ekleri) dosyayı açar.

 

 

Github hesabımdan okulda verdiğim Linux 101 Eğitiminin içeriklerine de buradan bakabilirsiniz

— https://github.com/erennuygun

 

2 yorum

  1. Yazılımcı Bey Yanıtla

    Emeğinize sağlık Muhammed Bey. Çok faydalı oldu.Teşekkür ederim 🙂

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir